Yangın sayfalarını nasıl hazırlıyoruz

Her sayfa, 2016’dan bu yana belli bir büyüklüğü aşan bir yangındır. Bir kamu kurumunun yayımladığı yanık alan sınırından yola çıkar (Avrupa’da ve dünyanın geri kalanında Copernicus, ABD ve Kanada’da resmi kurumlar), buna NASA’nın VIIRS uydularının gördüğü sıcak noktaları ekler, ülkenin ilçe sınırlarıyla çakıştırır ve o sıradaki hava durumunu ERA5 yeniden analiziyle hesaplar.

Bunların hiçbirini bir insan sayfa sayfa denetlemez: tüm yangınlar için aynı olan otomatik kurallardır ve hata buldukça düzeltiriz. Rakamlar uydu ölçümleridir ve resmi istatistiklerden farklı olabilir.

Yanık sınırı, yanan alanın çevre çizgisidir ve sayfadaki alan buradan hesaplanır. Bölgeye göre farklı bir kaynaktan gelir:

• Avrupa, Mağrip ve Orta Doğu: yanan alanı uydu görüntüleri üzerinde çizen EFFIS (European Forest Fire Information System, Copernicus). 43 ülkeyi kapsar ve 2016’dan öncesine ait verisi yoktur.
• Dünyanın geri kalanı (Latin Amerika, Asya, Afrika ve Okyanusya): GWIS (Global Wildfire Information System, Copernicus). Poligonları MODIS ve VIIRS sıcak noktalarından yeniden oluşturulur, görüntü üzerinde ölçülmez ve yaklaşık 4 saat gecikmeyle gelir. Bir poligonun binlerce kilometre uzakta parçaları varsa, yalnızca en büyük parçaya 2 dereceden yakın olanları tutarız.
• ABD: kamu malı resmi yanık sınırları. Kapanmış yıllar için bir iki yıl gecikmeyle gelen MTBS (ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu ve ABD Orman Servisi); MTBS’in henüz kapsamadığı yıllar için ise her olaya bir sınır veren NIFC’nin WFIGS’i.
• Kanada: kapanmış yıllar için CWFIS’in NBAC’ı (Kanada Doğal Kaynaklar Bakanlığı), içinde bulunulan sezon için GWIS.

MTBS, WFIGS veya NBAC’ın kontrollü yakma olarak işaretlediği alanların sayfası yoktur: bunlar yangın değildir.

Yalnızca her ülke için belirlediğimiz bir alan eşiğini (paises.min_ha) aşan yangınların sayfası vardır ve bu eşik hiçbir zaman 100 ha’nın altına inmez. Yanık sınırının GWIS’ten geldiği yerlerde eşik daha yüksektir, ülkeye göre 200 ile 5.000 ha arasındadır: Amazonlar’da, Chaco’da ya da Afrika savanında her yıl Avrupa eşiğini aşacak binlerce tarımsal yakma yapılır ve bunlar haritayı orman yangını olmayan lekelerle doldururdu.

Bir ülkenin eşiğini yükseltirsek, altında kalan sayfalar kaldırılır; elle özel ad verilmiş olanlar hariç. Daha küçük yangınlar her ülkenin yıllık resmi serilerinde sayılır, ama sayfa listelerinde ve toplamlarında yer almaz.

Büyük bir yangın, farklı günlerde haritalanmış birkaç poligona bölünmüş olarak gelebilir. Bunları üç aşamada birleştiririz:

• İki yanık sınırının sınırlayıcı dikdörtgenleri küçük olanın en az %50’si kadar örtüşüyor ve tarihleri 4 günlük bir payla kesişiyorsa, ikisi aynı yangındır.
• Ardından, tarihleri arasında 3 günden az fark olan ve geometrileri birbirine değen (yaklaşık 100 m’den yakın) iki grup birleştirilir; ancak bütün bir kenarı 75 km’yi aşıyorsa birleştirilmez: böylece koca bir bölge boyunca birbirine değen yangınlar tek bir yangına zincirlenmez.
• Son olarak, birbirinden ayrı olsalar da basının ya da resmi bir kaydın aynı yangın dediği sınır çiftleri elle birleştirilir.

Sayfanın adı, yangının başladığı ilçenin adıdır: uydunun ilk geçişindeki (ilk üç saat) sıcak noktaların merkezini içeren ilçe. Sıcak nokta yoksa EFFIS’in en büyük sınıra atadığı ilçe, o da yoksa en çok hektarın yandığı ilçe. Yayımlanmış bir sayfanın adı yalnızca ilçesi artık etkilenenler arasında değilse ya da yeni ilçe daha önce yandıysa değişir. Basın veya resmi bir kayıt yangına başka bir ad veriyorsa (Sierra de la Culebra, Park Fire) o ad geçerlidir ve eski adresler yenisine yönlendirilir.

Başlangıçtaki tarihler yanık sınırının tarihleridir ve bazen birkaç gün kayık olur. Bunları VIIRS sıcak noktalarıyla düzeltiriz, ama yalnızca sınırın içine ya da 1 km yakınına düşenlerle:

• Sıcak noktalar, sınırın başlangıcından 7 gün öncesine ve bitişinden 7 gün sonrasına kadar aranır.
• Tarihler, sıcak noktasız 2 günden uzun boşluk olmadığı sürece gün gün geriye ve ileriye genişletilir; ama hiçbir zaman sınırın tarihlerinin 7 günden fazla dışına çıkılmaz.
• Bitiş tarihi olmayan sınırlar (MTBS ve WFIGS) içlerindeki sıcak noktalarla 150 güne kadar izlenir; yangın, sıcak noktasız 10 günü aşan ilk boşlukta sona erer.

Sıcak noktalar tarihleri değiştirdiğinde sayfa bunu belirtir ve sınırın tarihlerini de verir. Başka bir yangından gelip dikdörtgenin içine ama sınırın dışına düşen tek bir sıcak nokta hiçbir şeyi değiştirmez.

Sayfadaki rakamlar (sıcak nokta sayısı, ışınımsal güç ya da FRP) için yalnızca arşivin oluşturulduğu uydu olan Suomi-NPP’nin sıcak noktalarını sayarız: Eylül 2026’dan beri NOAA-20 ve NOAA-21 verilerini de alıyoruz ve hepsi toplandığında sıcak nokta sayısı iki katından fazlasına çıkıyordu. 28 Nisan–2 Haziran 2026 arasında Suomi-NPP’nin verisi yoktur ve bu dönem, aynı yörüngede aynı sensörü taşıyan NOAA-20 ile sayılır. Üç uydu da tarihler için ve bir yangının hâlâ sürüp sürmediğini anlamak için kullanılır.

Son 48 saatte sıcak nokta varsa sayfa etkindir; sonuncusu 12 saatten yeniyse «yanıyor» olarak gösterilir. Bitiş tarihi, sıcak nokta görülen son gün ya da sınırın tarihidir: resmi söndürme tarihi değildir; onu yalnızca resmi bir kayıt yayımladığında veririz.

Copernicus’un yanık sınırını yayımlaması günler sürer. Bu arada sıcak noktalar yeterliyse geçici bir sayfa açarız:

• Son günlerin sıcak noktaları, komşularıyla birleştirilen yaklaşık 5 km’lik hücrelerde gruplanır; 2 günden uzun süre sıcak nokta görülmezse grup kesilir.
• Bir grup ancak 8 sıcak nokta ve toplam 400 MW güçle ya da 1,5 km² ateşli alanla (her biri yaklaşık 14 ha olan 375 m’lik farklı pikseller) sayfa alır.
• Avrupa dışında tahmini alanın ayrıca ülke eşiğini de aşması gerekir.
• Kenarı yarım dereceyi aşan bir grup sıcak nokta yoğunluğuna göre yeniden bölünür (savanda binlerce dağınık sıcak nokta aynı anda yanar) ve sınırı aşan bir grup ülkelere göre ayrılır.

Geçici bir sayfanın alanı bir tahmindir (ateşli piksel sayısı çarpı 14 ha) ve «≈» ile işaretlenir. Bu sayfalar toplamlara girmez. Yanık sınırı geldiğinde aynı sayfaya eklenir ve sayfa adresini korur.

Gaz yakma bacaları, volkanlar, çelik fabrikaları ya da madenler yıl boyunca sıcak nokta üretir ve GWIS bunları yüzlerce gün süren yangınlar gibi çizebilir. Bunları iki yolla ayıklarız:

• Sabit hücreler: 0,02 derecelik (yaklaşık 2 km) bir hücre, aynı yıl içinde 6 farklı ayda ve 15 ya da daha fazla gün ateş görüldüyse veya FIRMS (NASA) sıcak noktalarını 10 ya da daha fazla gün boyunca volkan, karada sabit kaynak veya açık deniz kaynağı olarak işaretlediyse sabit kaynaktır.
• GWIS sınırları: VIIRS sıcak noktalarının yarısı ya da fazlası bu türlerdense veya sabit hücrelere düşüyorsa sınır sabit kaynaktır; ancak tüm sabit hücrelerden uzakta 500 ya da daha fazla bitki örtüsü sıcak noktası varsa (bir gaz bacasının yanındaki gerçek bir yangın) sabit kaynak sayılmaz. Sıcak nokta yoksa ve sınır 30 gün ya da daha uzun sürüyorsa merkezdeki hücre ve komşuları karar verir.

Sabit kaynakların sınırları sayfa almaz ve bunların üzerinde geçici sayfa da açılmaz. Bu nedenle kaldırılan sayfalar «410 Gone» yanıtı verir: böylece var olduklarını ve neden artık olmadıklarını anlamak mümkündür.

Bazı sayfalar orman yangını değil, her yıl tekrarlanan bitki örtüsü yakmalarıdır. Bunları bir sınıfla işaretleriz; listelerde etiketleriyle görünürler ama toplamlara, sıralamalara ve en büyük yangınlar listelerine girmezler:

• Sazlık: Tuna Deltası’ndaki (Romanya ve Ukrayna’nın Kiliya rayonu) saz yakmaları; sayfanın en az %80’i delta ilçelerinde olmalı.
• Mera: Fransız Pireneleri’ndeki mera yakmaları (écobuage); kasımdan nisana kadar ve Fransa’nın resmi orman yangını veritabanı BDIFF’te kaydı olmadan.
• Queimada: Kuzey Portekiz’deki kış otlak yakmaları; kasımdan nisana kadar ve ICNF’de kaydı olmadan.
• Fundalık: Birleşik Krallık ve İrlanda’da yakma sezonunda yapılan funda ve dağ otlağı yakmaları; ormanlık oranı %25’in altında, 1.500 ha’dan küçük ve basında adı geçmeyen.
• Anız: Ukrayna’daki anız ya da otlak yakmaları; yalnızca 24 Şubat 2022 işgalinden önce, şubat–nisan veya eylül–kasım aylarında, ormanlık oranı %25’in altında ve Çernobil yasak bölgesinin dışında.
• Kontrollü: ABD veya Kanada’da, kaynağın kendisi öyle dediğinde kontrollü yakma.

Fundalık, anız ve queimada sınıfları mevsime, araziye ve resmi kayıt olmamasına dayanan bir varsayımımızdır ve sayfa bunu açıkça belirtir. Her toplamın altında bir not kaç sayfanın dışarıda kaldığını söyler.

Her yanık sınırı, ülke için elimizdeki en ayrıntılı idari bölümlerle (belediyeler, freguesia’lar, county’ler, ilçeler) çakıştırılır. Her bölüm için içinde yanan hektarı, bunun bölüm yüzölçümünün ne kadarına denk geldiğini (en fazla %100), ateşin ilk ulaştığı günü ve içine kaç sıcak nokta düştüğünü hesaplarız. Yerleşim merkezinin (Wikidata’daki noktası) sınıra uzaklığını da ölçeriz.

Sınırı olmayan geçici sayfalarda dağılım her bölümdeki ateşli piksellerle yapılır.

Sınırlar ülkeye göre geoBoundaries’ten, OCHA’nın COD-AB’lerinden, Portekiz’in CAOP’undan ya da OpenStreetMap’ten gelir ve sadeleştirilmiş olarak kullanılır. Bu yüzden bölümlerin toplamı sınırla tam örtüşmeyebilir: kıyıda, ülke sınırlarında ya da sadeleştirilmiş çizginin bir parçayı kestiği yerlerde.

Sınırı olan her yangın için içinde kalan yapılaşmış alanı ve yerleşik nüfusu, Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi'nin Global Human Settlement Layer (GHSL) verisiyle topluyoruz: GHS-BUILT-S (hücre başına yapılaşmış metrekare) ve GHS-POP (hücre başına sakin), R2023A sürümü, 100 m hücreler.

• Yangın yılına en yakın GHSL dönemini kullanıyoruz: 2016 ve 2017 için 2015, 2018–2022 için 2020 ve 2023'ten itibaren 2025. 2025 dönemi, JRC'nin 2020 ve öncesi verilerle yaptığı bir projeksiyondur.
• Bir yangının sınırları saymadan önce birleştirilir; böylece çakışan kısımlar iki kez sayılmaz ve her hücre, içeride kalan payı kadar sayılır.
• Rakamlar yuvarlanır; 20 kişinin altında neredeyse kimsenin yaşamadığını söylüyoruz.

Bu, sınırın içinde ne olduğuna dair bir tahmindir, neyin yandığına değil: sınır yanmamış alanları da içerir, GHSL sayım nüfusunu uydunun gördüğü binalara dağıtır ve hangi evlerin ayakta kaldığını bilemez. Bu yüzden yanan ev sıralamaları yapmıyoruz.

Bir kurumun yangınlarını tek tek yayımladığı yerlerde her sayfayı bu kayıtlarla eşleştiririz:

• Bir kayıt, sayfanın başlangıcından 5 gün önce ile son günü arasında başladıysa ve başlangıç noktası sınırın içine ya da yaklaşık 2 km yakınına düşüyorsa adaydır. Koordinatı olmayan kaynaklarda kaydın ilçesi sayfanın dokunduğu ilçelerden biri olmalıdır.
• 5 ha’dan küçük kayıtlar sayılmaz ve her kayıt tek bir sayfaya gider: mesafe, tarih ve alan bakımından en yakın olana.
• Aynı sınıra birden çok kayıt düşüyorsa (bir yangın kompleksi) bunlar toplanır.

Ardından resmi alanı sınırın alanıyla karşılaştırırız:

• Örtüşüyor: büyük olan küçüğün 1,25 katını geçmiyor. Sayfada, sık sorulan sorularında ve yapılandırılmış verilerinde yayımlanır.
• Yakın: 3 kata kadar. Çekinceyle ve sık sorulan soruların dışında «yakın kayıtlar» olarak yayımlanır.
• Elendi: 3 kattan fazla. Yayımlanmaz; kalite denetimi için kullanırız.

Kayıtta tespit saati ya da söndürme tarihi varsa sayfa bunları kaynağı belirterek verir. Sıcak nokta görülen son gün resmi söndürme tarihiyle değiştirilmez: ikisi aynı anlama gelmez.

Her yangının hava durumu, yangın noktasında, tüm dünyayı kapsayan Copernicus ERA5 yeniden analizinden (0,25 derecelik, yaklaşık 25 km’lik hücreler) gelir. Bunu Open-Meteo arşivinin kendi kopyamızdan okuruz. ERA5 yaklaşık 5 gün gecikmeyle yayımlanır: en yeni yangınlar için ECMWF IFS modelini kullanırız ve sayfa, yeniden analiz gelip hesap yenilenene kadar bunu geçici olarak işaretler.

Başlangıçtan 60 gün öncesinden bitişten 10 gün sonrasına kadar veri alırız ve günlük tabloyu yangından sonraki ilk 1 mm ya da daha fazla yağışa kadar saklarız. Günlük değerlerle, FWI’nin istediği öğle değerleri yaklaşık olarak hesaplanır: en yüksek sıcaklık eksi 2,8 °C, en düşük nem artı 10 puan ve en yüksek rüzgârın 0,73 katı.

FWI, EFFIS’in de kullandığı Kanada yangın tehlikesi endeksidir (Van Wagner, 1987) ve kendi sınıflarıyla birlikte kullanılır. Gün uzunluğu katsayıları enlem kuşaklarına göre ayarlanır; böylece güney yarımkürede mevsimler doğru yerine oturur. Nem kodları haftalarca geriye uzanan bir bellek taşır: başlangıçtan önce 30 günden az veri varsa FWI yayımlanmaz.

«Yağışsız günler», başlangıçtan önce art arda 1 mm’nin altında yağış alan günlerdir.

Büyük yangınlar, en geniş alanlı olanlardan başlayarak haberler ve resmi kaynaklarla karşılaştırılır. Bunu yapay zekâ asistanları iki adımda yapar: biri kaynakları arar ve özetler, diğeri ise ayrıca her birini yeniden açıp yalanlamaya çalışır.

• Bir sayfa ancak ikinci adımın doğruladığı en az iki kaynakla ve yalnızca o adımın doğruladığı bilgilerle yayımlanır.
• Basının ya da bir kurumun verdiği alan, uydu alanından %25’ten fazla sapmıyorsa gösterilir: daha fazla sapıyorsa genellikle yangının bir bölümüdür.
• Yangının diğer adları yalnızca basın onları gerçekten kullanıyorsa verilir.

Kaynaklar sayfada tarihleriyle bağlantılıdır; böylece herkes onları kontrol edebilir.

Her gece bir süreç, insan müdahalesi olmadan tüm sayfaların tutarlılığını denetler: ilçelerin toplamı sınırla aynı mı, tarihler ve gün sayıları tutuyor mu, dikdörtgen saçma mı, başlangıç ilçesi o ülkeden mi ve etkilenenler arasında mı, merkez bir sabit kaynağa mı düşüyor.

Bir sayfayı yanıltıcı yapan şey (yanlış yer, tarih veya kaynak) bir hatadır: sayfa bir uyarıyla açık kalır ama arama motorlarından, sıralamalardan, RSS’ten ve en büyük yangınlar listelerinden çıkarılır. Veri boşluğu olan durumlar (sıcak nokta yok, eksik ilçe eşleştirmesi) uyarı olarak kalır.

Tutarsız bir şey görürseniz her sayfada «Bir sorun mu var?» formu bulunur; ayrıca bize yazabilirsiniz.

• Bu bir acil durum hizmeti değildir. Burada olmayan bir yangın var olabilir, etkin görünen bir yangın ise çoktan sönmüş olabilir. Tehlike anında yerel acil durum numarasını arayın.
• Eşikler küçük yangınları dışarıda bırakır ve Avrupa dışında eşik yüksektir.
• GWIS sınırları sıcak noktalardan yeniden oluşturulur: komşu yangınları birleştirebilir ya da alanı abartabilir; içinde bulunulan sezonda da birikerek büyür.
• VIIRS’in pikselleri 375 m’dir ve üç uydu birlikte günde yaklaşık altı kez geçer: bulutlar ve duman ateşi gizler, kısa süren bir yangın hiç sıcak nokta bırakmayabilir.
• Bir sıcak nokta doğrulanmış bir yangın değildir: tarımsal yakmalar ve sanayi de sıcak nokta üretir.
• Yakma sınıfları resmi bir veri değil, makul varsayımlardır.
• Resmi bir kayıtla eşleştirme, yangın komplekslerinde ya da kayıtların koordinatı olmayan yerlerde yanlış sonuç verebilir.
• Hava durumu yaklaşık 25 km’lik bir hücreye ve yaklaşık öğle değerlerine aittir: yangın cephesindeki rüzgâr değildir.
• 2016’dan önce EFFIS sınırı yoktur ve bazı ülkelerde arşivin yüklenmesi henüz tamamlanmamıştır.

Kaynaklar ve lisansları kullanım koşullarında yer alır; ürettiğimiz veriler API ile yeniden kullanılabilir.